Θεοφάνεια: Γιατί ρίχνουμε τον Σταυρό στη θάλασσα;

Κάθε χρόνο, ανήμερα των Θεοφανείων, το βλέμμα στρέφεται στη θάλασσα, στα ποτάμια και στις λίμνες. Ο Σταυρός πέφτει στα νερά, οι βουτηχτάδες βουτούν, το πλήθος παρακολουθεί σιωπηλό ή ζητωκραυγάζει. Πρόκειται για μια εικόνα βαθιά χαραγμένη στη συλλογική μνήμη, που όμως δεν εξαντλείται σε έναν απλό θρησκευτικό συμβολισμό. Ο Αγιασμός των Υδάτων συνδέεται με την πίστη, τον καθαρμό, τον εξαγνισμό και –όπως δείχνει η ελληνική εθιμολογία– με πολύ παλαιότερες, προχριστιανικές αντιλήψεις για τη δύναμη του νερού.

Ο Αγιασμός ως μίμηση της Βάπτισης αλλά και πράξη καθαρμού

Η βασική τελετουργία των Θεοφανείων είναι ο Αγιασμός των Υδάτων, σε ανάμνηση και μίμηση της Βάπτισης του Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό. Με την κατάδυση του Σταυρού, το νερό «αγιάζεται» και μετατρέπεται σε φορέα χάριτος, ικανό –σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη– να καθαρίσει, να προστατεύσει και να εξαγνίσει ανθρώπους και χώρους.

Στην ελληνική παράδοση, ωστόσο, ο Αγιασμός δεν περιορίζεται σε θεολογική ερμηνεία. Αποκτά έντονα καθαρτική διάσταση, λειτουργώντας ως μέσο απομάκρυνσης του κακού και απαλλαγής από την επήρεια των δαιμονικών δυνάμεων. Δεν είναι τυχαίο ότι τα Θεοφάνεια σηματοδοτούν και το οριστικό τέλος του Δωδεκαημέρου και την εξαφάνιση των καλικάντζαρων από τον κόσμο των ανθρώπων.

Μικρός και Μέγας Αγιασμός: η «Πρωτάγιαση» των σπιτιών

Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, ο Αγιασμός ξεκινά ήδη από την παραμονή των Θεοφανείων, με τον λεγόμενο μικρό Αγιασμό, γνωστό και ως «Πρωτάγιαση» ή «Φώτιση». Ο ιερέας περιέρχεται τα σπίτια κρατώντας τον Σταυρό και ένα κλωνάρι βασιλικό, ραντίζοντας τους χώρους και «φωτίζοντάς» τους.

Η πράξη αυτή έχει έντονο συμβολισμό: το σπίτι καθαρίζεται, προστατεύεται και εισέρχεται στη νέα χρονιά απαλλαγμένο από κάθε αρνητική επίδραση. Στη λαϊκή φαντασία, η Πρωτάγιαση είναι το πιο αποτελεσματικό όπλο για να τραπούν σε φυγή οι καλικάντζαροι, μαζί με τις μεγάλες υπαίθριες φωτιές που ανάβουν σε ορισμένα χωριά.

Η κατάδυση του Σταυρού στα νερά

Ο Μέγας Αγιασμός τελείται ανήμερα των Θεοφανείων μέσα στις εκκλησίες, σε ειδικά στολισμένη εξέδρα με μεγάλο σκεύος νερού. Ακολουθεί η κορύφωση της τελετής: η κατάδυση του Σταυρού στη θάλασσα, σε ποτάμι ή σε λίμνη.

Σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία, από εκείνη τη στιγμή τα νερά αποκτούν καθαρτικές και εξυγιαντικές ιδιότητες. Δεν αγιάζεται μόνο το νερό του σκεύους, αλλά ολόκληρη η υδάτινη φύση. Γι’ αυτό και πολλοί πιστοί σπεύδουν να πάρουν αγιασμένο νερό, να ραντίσουν χωράφια, ζώα και σπίτια ή να πλυθούν οι ίδιοι.

Πλύσιμο εργαλείων και εικόνων: ένα έθιμο με αρχαία καταγωγή

Σε πολλές περιοχές της χώρας, μετά την κατάδυση του Σταυρού, οι κάτοικοι πλένουν αγροτικά εργαλεία, αλλά ακόμη και εικονίσματα, πιστεύοντας ότι με το πέρασμα του χρόνου χάνουν μέρος της δύναμής τους και την ανακτούν μέσω του αγιασμένου νερού.

Η πρακτική αυτή αποτελεί εντυπωσιακή επιβίωση αρχαίων τελετουργιών. Οι αρχαίοι Αθηναίοι, για παράδειγμα, τελούσαν τα περίφημα Πλυντήρια, κατά τα οποία μετέφεραν σε πομπή το άγαλμα της Αθηνάς στο Φάληρο για να το πλύνουν με θαλασσινό νερό, καθαρίζοντάς το από ρύπους και ανανεώνοντας τη θεϊκή του δύναμη.

Το «άλαλο νερό» και τα σαράντα κύματα

Σήμερα, σε τόπους όπως η Πλάκα της Μυτιλήνης, το αρχαίο αυτό μοτίβο επιβιώνει σχεδόν αυτούσιο. Την ώρα που οι βουτηχτάδες πέφτουν στα νερά για τον Σταυρό, οι γυναίκες παίρνουν νερό από «σαράντα κύματα» με νεροκολοκύθα και, χωρίς να μιλούν καθόλου, καθαρίζουν τα εικονίσματα με βαμβάκι. Το λεγόμενο «άλαλο νερό» θεωρείται ιδιαίτερα ισχυρό, ενώ στο τέλος αποδίδεται με σεβασμό σε μέρος που δεν πατιέται.

Ένα έθιμο ανάμεσα στη πίστη και τη μνήμη

Το έθιμο της κατάδυσης του Σταυρού στα νερά δεν είναι απλώς μια εντυπωσιακή εικόνα των Θεοφανείων. Είναι ένα ζωντανό τελετουργικό που ενώνει τη χριστιανική θεολογία, τη λαϊκή πίστη και τις αρχαίες αντιλήψεις για τον καθαρμό και την αναγέννηση μέσω του νερού.

Ίσως γι’ αυτό παραμένει τόσο ισχυρό: γιατί κάθε χρόνο, μέσα στο κρύο του Γενάρη, θυμίζει ότι το νερό δεν είναι μόνο στοιχείο της φύσης, αλλά και σύμβολο ζωής, κάθαρσης και νέας αρχής.

ΠΗΓΗ