Σε γεωπολιτικό αδιέξοδο ο Ερντογάν ανοίγει μέτωπα που δεν ελέγχει

 Πριν επιχειρηθεί, με αφορμή το επερχόμενο ερντογανικό νομοσχέδιο για ΑΟΖ 200 ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο και στη Ν.Α. Μεσόγειο, μία εκ των πραγμάτων ατελής εκτίμηση των τουρκικών προθέσεων, είναι σκόπιμο να αποδοθεί η γεωπολιτική εικόνα της γειτονικής χώρας με αναφορά σε πέντε άξονες.

Καταρχάς, ως προς το ΝΑΤΟ, η Τουρκία θεωρητικά παραμένει ένα στρατηγικά σημαντικό μέλος του, αλλά η Βορειοατλαντική Συμμαχία τείνει να μετατραπεί σε ένα ευρωπαϊκό αμυντικό σύστημα στο οποίο η Τουρκία δεν θα έχει ουσιαστικό ρόλο. Αν, δε, αυτή η εξέλιξη αντιμετωπιστεί από την Ε.Ε. ως αναγκαία για την επιβίωσή της, με πρωταρχική τη διάσταση της αποσύνδεσης από την ομπρέλα ασφαλείας των ΗΠΑ, τότε η Τουρκία δεν θα έχει κανέναν ρόλο. Ταυτόχρονα, μηδενίζονται οι ήδη πολύ ισχνές προοπτικές ένταξής της στην Ε.Ε. Στην πιο αισιόδοξη έκβαση, θα επιζήσει η τελωνειακή ένωση και θα επιτευχθεί κάποιος βαθμός συμμετοχής στο SAFE.

Ρεαλιστικά, βέβαια, από το 2016 και μετά, ο Ερντογάν έχει υποβαθμίσει την ευρωπαϊκή διάσταση της χώρας του και έχει θέσει ως θεμέλιο της εξωτερικής πολιτικής του την ανάδειξη της Τουρκίας σε μεγάλη περιφερειακή δύναμη — ως διάδοχο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η μεγαλομανία του, εξάλλου, είναι γνωστή. Στον 21ο αιώνα, όμως, η ιστορική σχέση Οθωμανών–Αράβων άλλοτε λειτουργεί ως στοιχείο κύρους, ταυτότητας και επιρροής στον αραβικό κόσμο, ενώ για πολλούς Άραβες η ίδια κληρονομιά έχει διπλή ανάγνωση: κοινή ισλαμική ιστορία από τη μία, αυτοκρατορική κυριαρχία από την άλλη. Υπάρχει συνεργασία, υπάρχει και ανταγωνισμός — συγκεκριμένα σε ζητήματα όπως η Συρία, η Λιβύη, η Ανατολική Μεσόγειος, η Παλαιστίνη και ο ρόλος του πολιτικού Ισλάμ. Η συμβολική διεκδίκηση ηγεσίας στον μουσουλμανικό κόσμο, την οποία επιδιώκει ο Ερντογάν, είναι εξαιρετικά δύσκολο να επιτευχθεί.

Ο τρίτος άξονας εστιάζεται στη σχέση με τις ΗΠΑ. Μπορεί ο Τραμπ να τρέφει… ευγενικά συναισθήματα για τον Τούρκο πρόεδρο, μπορεί ο πρέσβης του, Thomas Joseph Barrack Jr., να φαντασιώνεται την παράδοση των F-35 στην Τουρκία, αλλά όσο οι S-400 παραμένουν στο τουρκικό οπλοστάσιο, η σχέση θα είναι φιλική σε προσωπικό επίπεδο και βαθιά διαταραγμένη σε επίπεδο realpolitik. Η στροφή, εξάλλου, των ΗΠΑ προς την Ελλάδα, η οποία θεωρείται αν όχι στρατηγικά αναβαθμισμένη, τουλάχιστον ισότιμη συγκριτικά με την Τουρκία, αποδεικνύει ανάγλυφα για μία ακόμη φορά πως οι συμμαχίες στηρίζονται πρωτίστως στα αμοιβαία συμφέροντα. Ίσως η ιδεολογία να έπεται.

Ο τέταρτος άξονας αφορά το Ισραήλ και, κατά προέκταση, το Ιράν — με τα παρακλάδια του, τη Χεζμπολά, τη Χαμάς και τους Χούθι της Υεμένης. Είναι άξονας που δημιουργεί προβλήματα σε δύο μέτωπα. Πρώτον, στη σχέση με τις ΗΠΑ, καθώς η ακραία θέση της Τουρκίας κατά του Ισραήλ τη δυσκολεύει σε σημείο υποβάθμισης. Δεύτερον, στη σχέση με τον αραβικό κόσμο, όπου η ισορροπία δυνάμεων γίνεται περίπλοκη. Συγκεκριμένα, η Τουρκία του Ερντογάν προσπαθεί να εμφανιστεί ως προστάτης των μουσουλμάνων και ειδικά των σουνιτικών κινημάτων του πολιτικού Ισλάμ. Στηρίζοντας, όμως, ρεύματα όπως αυτό της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, έρχεται σε σύγκρουση με σιιτικά ή φιλοϊρανικά δίκτυα σε χώρες όπως η Συρία, το Ιράκ, ο Λίβανος και η Υεμένη — κι αυτό χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το Κουρδικό ζήτημα σε όλες του τις διαστάσεις.

Ο Ερντογάν προσπάθησε να ισορροπήσει αυτή την αντίθεση με τη σιιτική γεωπολιτική επιρροή του Ιράν, επιτιθέμενος λάβρος κατά του Ισραήλ. Αυτή η τακτική, όμως, δεν μπορεί να ξεπεράσει την ιδεολογική και θρησκευτική σύγκρουση. Κατέληξε, έτσι, στη δημιουργία ενός φαύλου κύκλου αντιπαραθέσεων χωρίς ορατή έξοδο — και αυτό απέδειξε η εμφάνιση του Πακιστάν στο κέντρο του θεάτρου. Το Πακιστάν, βέβαια, πήρε ηγετικό ρόλο επειδή ήθελε να αποτρέψει μια κρίση στα σύνορά του, να αναβαθμίσει τη διεθνή του θέση, να διατηρήσει σχέση με τις ΗΠΑ, να μη συγκρουστεί με το Ιράν και να εμφανιστεί ως αναγκαίος συνομιλητής στη νέα περιφερειακή ισορροπία. Αυτό, όμως, δεν αλλάζει το γεγονός ότι τίναξε στον αέρα τη φιλοδοξία του Ερντογάν να λειτουργήσει ο ίδιος ως διαμεσολαβητής. Η φιλοδοξία υπάρχει. Η αποδοχή όχι. Είτε σε επίπεδο «διευκόλυνσης», είτε σε επίπεδο περιφερειακής ηγεσίας.

Η Ελλάδα είναι, προφανώς, ο πέμπτος άξονας. Η αναφορά θα περιοριστεί στη μετά τα Ίμια περίοδο — οι προηγούμενες μπραβούρες τύπου «Βυθίσατε το Χόρα» δεν μετράνε. Μετά τα Ίμια, η Τουρκία αντιμετώπισε την Ελλάδα, χωρίς ιδιαίτερη υπερβολή, περιφρονητικά. Τα «ήπια νερά» αποτέλεσαν θεμέλιο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, κι ας χρησιμοποιείται διαφορετική ορολογία από πρώην πρωθυπουργούς για να συγκαλυφθεί η πραγματικότητα της αδυναμίας. Η πολεμική μας ικανότητα, εξάλλου, ήταν περίπου μηδαμινή σε σχέση με αυτήν της Τουρκίας. Ίσα – ίσα κρατήσαμε κάποια μορφή ισορροπίας με τα υποβρύχια και τα F-16 — τα πρώτα επιστέγασμα της περιπετειώδους διαφθοράς και ανικανότητας κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ, τα δεύτερα αναγκαία κίνηση της κυβέρνησης Κώστα Καραμανλή.

Σήμερα, όμως, αυτή η εικόνα έχει αλλάξει ριζικά λόγω της πολιτικής της κυβέρνησης Μητσοτάκη. Μπορεί ο Αντώνης Σαμαράς να εξαπολύει μύδρους κατά του πρωθυπουργού, αλλά τα γεγονότα είναι σαφή. Η χώρα μας έχει αποκτήσει υπεροπλία στον αέρα, η οποία θα αυξηθεί δραματικά με την παραλαβή των F-35. Με τις Belharra το ίδιο συμβαίνει και στη θάλασσα. Είμαστε κοντά στην οριστικοποίηση των Bergamini, συζητείται η παραγγελία νέων υποβρυχίων, διατηρούμε τον μεγαλύτερο αριθμό αρμάτων μάχης στα Βαλκάνια — περίπου 1.350 Leopard 1 και 2, μαζί με παλαιότερα M48/M60 — ενώ έχει αλλάξει και εκσυγχρονιστεί η δομή του Στρατού Ξηράς, η εκπαίδευση, η μορφή των αποστολών και έχει αρχίσει να δημιουργείται ένα σύγχρονο οικοσύστημα άμυνας σε επίπεδο έρευνας, καινοτομίας και παραγωγής.

Η Τουρκία του Ερντογάν αντιμετωπίζει έτσι γεωπολιτικά εμπόδια σε όλους τους άξονες της εξωτερικής της πολιτικής και, πλέον, πρακτικά εμπόδια στον τομέα της άμυνας απέναντι στην Ελλάδα, η οποία παίζει επιπλέον αναβαθμισμένο στρατηγικό ρόλο. Το νομοσχέδιο είναι φυγή προς το…  άγνωστο.

Στο πλαίσιο που περιγράψαμε, η άμεση και εύκολη ερμηνεία είναι πως προορίζεται για εσωτερική κατανάλωση. Μπορεί να είναι κι έτσι, αλλά δύσκολα θα περιοριστεί ο Ερντογάν στα λόγια. Η επέκταση της ΑΟΖ, με πλήρη παραγνώριση του διεθνούς δικαίου και της κοινής λογικής, δείχνει πως το λιγότερο για το οποίο πρέπει να προετοιμαστεί η Ελλάδα είναι μια περίοδος έντασης, όπου κάθε κίνησή μας — ακόμη και όταν εδράζεται συνδυαστικά σε εθνικό δικαίωμα και διεθνές δίκαιο — θα βρίσκει την Τουρκία απέναντί της.

Το πρόβλημα είναι πως με τις κινήσεις του ο Ερντογάν δημιουργεί συνθήκες καταστροφής. Διότι είναι φανερό πως καμία ελληνική κυβέρνηση δεν μπορεί να απεμπολήσει εθνικά δικαιώματα, ενώ ο ίδιος είναι πιθανό να βλέπει την ένταση με την Ελλάδα ως υπενθύμιση προς τους παίκτες της Μέσης Ανατολής ότι η «Τουρκία είναι εδώ». Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η ένταση, που είναι πλέον δεδομένη, θα μετατραπεί σε θερμό επεισόδιο — ηθελημένα ή άθελα.

Είναι επίσης φανερό πως η ελληνική κυβέρνηση θα επιδιώξει να μη φέρει την ευθύνη αν υπάρξει θερμή εξέλιξη. Κι αυτό είναι το κρίσιμο σημείο: ποιο είναι το όριο όπου η ψυχραιμία παύει να ερμηνεύεται ως υπευθυνότητα και αρχίζει να εκλαμβάνεται ως υποχωρητικότητα; Για τους δικούς μας… καλοθελητές, αυτό το σημείο θα έρθει γρήγορα. Για τους υπεύθυνους πολιτικούς όχι. Θα δοκιμαστούν, όμως, διότι ο Τούρκος πρόεδρος δεν έχει σχεδόν τίποτα να χάσει. Αντίθετα, ένα θερμό επεισόδιο, ενώ η Μέση Ανατολή καίγεται, η δική του εξωτερική πολιτική είναι στα βράχια και η οικονομία του δεν διάγει τις καλύτερες ημέρες της, μπορεί να φανεί ως διέξοδος από τον φαύλο κύκλο αντιθέσεων στον οποίο έχει αυτοεγκλωβιστεί.

Η Ελλάδα, επομένως, δεν έχει την πολυτέλεια ούτε του πανικού ούτε της αυταπάτης. Ένα θερμό επεισόδιο είναι περισσότερο από πιθανό.  Οφείλει να κινηθεί με ψυχραιμία, αποφασιστικότητα και πλήρη επίγνωση ότι η αποτροπή δεν είναι ρητορική άσκηση, αλλά πολιτική ισχύος. Η Άγκυρα μπορεί να επιλέγει την πρόκληση για να θυμίσει ότι υπάρχει· η Αθήνα οφείλει να αποδείξει ότι γνωρίζει μέχρι πού φτάνει η ψυχραιμία και από πού αρχίζει η υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας—χωρίς δισταγμό. 

Αντώνης Κεφαλάς

 Mononews.gr